Wettelijk samenwonen werd oorspronkelijk in het leven geroepen als een laagdrempelig alternatief voor het huwelijk, bedoeld om duurzame affectieve relaties te beschermen zonder de zware juridische gevolgen van het huwelijk zelf. In de praktijk is het echter uitgegroeid tot een flexibel instrument dat ook in zuiver juridische of economische contexten wordt ingezet, los van een daadwerkelijke affectieve band tussen de partijen. Deze doelgerichte aanwending van het wettelijk samenwonen roept belangrijke vragen op over de grenzen van het systeem en het risico op misbruik.

De wet stelt slechts één formele voorwaarde: een gemeenschappelijke woonplaats en een schriftelijke verklaring bij de ambtenaar van de burgerlijke stand. Over de aard van de relatie – affectief of louter zakelijk – wordt met geen woord gerept. Daardoor kan het wettelijk samenwonen worden benut in uiteenlopende situaties: van partners die de gezinswoning willen beschermen tot familieleden of zelfs zakenpartners die fiscale of vermogensrechtelijke voordelen nastreven. In die zin is het een aantrekkelijk juridisch vehikel geworden, ook voor wie geen traditioneel gezinsleven nastreeft.

Hoewel deze instrumentele toepassingen juridisch geldig zijn, ontstaat er spanning met de oorspronkelijke bedoeling van de wetgever. Bij conflicten, bijvoorbeeld bij de verdeling van een woning of de beëindiging van de samenwoning, kunnen de gevolgen voor één van de partijen disproportioneel zijn. De rechter beschikt over weinig instrumenten om misbruik tegen te gaan, aangezien het systeem in essentie louter formeel is en de context van de verklaring zelden wordt onderzocht. Een doelbewuste inzet van het statuut om een bepaald effect te bereiken – zoals bescherming tegen uitzetting of het verkrijgen van fiscale voordelen – kan dus zonder veel moeite slagen.

De bijdrage pleit er dan ook voor om de ogen niet te sluiten voor deze evolutie. Enerzijds moet men erkennen dat wettelijk samenwonen beantwoordt aan een maatschappelijke behoefte aan flexibiliteit in samenlevingsvormen. Anderzijds moet er worden gewaakt over de interne coherentie van het systeem. Indien de gevolgen van wettelijk samenwonen te ver afdrijven van de affectieve realiteit, riskeert het juridisch systeem zijn geloofwaardigheid en voorspelbaarheid te verliezen. Sommige auteurs stellen dan ook voor om minstens bij het ontstaan of het einde van de samenwoning meer rechterlijke controle toe te laten, bijvoorbeeld via een marginale toetsing op misbruik of disproportioneel voordeel.

De spanning tussen vorm en inhoud, tussen legaliteit en doelgericht gebruik, is eigen aan elke flexibele rechtsfiguur. Maar precies daarom vereist het wettelijk samenwonen bijzondere aandacht van zowel wetgever, rechter als notaris. Alleen zo kan deze figuur blijven functioneren als een nuttig en eerlijk alternatief in het spectrum van moderne samenlevingsvormen.