Een hervorming met mensenrechtelijke bijwerking

Het nieuwe buitencontractuele aansprakelijkheidsrecht vertrekt uit een duidelijke keuze: aansprakelijkheid wordt losgekoppeld van schuld- of toerekeningsbekwaamheid en verankerd in een objectief foutbegrip. Personen met een aanhoudende aantasting van het geestesvermogen zijn voortaan in beginsel aansprakelijk voor de schade die zij veroorzaken. Dat uitgangspunt sluit aan bij een modern en inclusief aansprakelijkheidsrecht, maar roept tegelijk nieuwe vragen op wanneer het wordt geconfronteerd met het Verdrag inzake de Rechten van Personen met een Handicap.

Die confrontatie is geen louter academische oefening. Zij opent een nieuw argumentatief speelveld waarin rechtspractici – zowel voor eisers als verweerders – bijkomende middelen kunnen ontwikkelen. Het VN-verdrag functioneert daarbij niet zozeer als een externe beperking, maar als een lens waardoor bestaande regels anders kunnen worden gelezen en strategisch ingezet.

Aansprakelijkheid als gelijkheidsinstrument

Een eerste opportuniteit schuilt in het feit dat het nieuwe aansprakelijkheidsrecht expliciet breekt met het vroegere systeem van principiële niet-aansprakelijkheid. Vanuit het perspectief van het VN-verdrag is dat een sterke troef. Personen met en zonder psychosociale, verstandelijke of cognitieve kwetsbaarheid worden op het niveau van aansprakelijkheid gelijk behandeld.

Voor de rechtspraktijk betekent dit dat argumenten die vroeger steunden op onbekwaamheid of ontoerekenbaarheid hun draagkracht verliezen. Tegelijk kan dit gelijkheidsuitgangspunt actief worden ingezet om tegenargumenten te neutraliseren. Wie wordt geconfronteerd met een verweer dat impliciet opnieuw naar onbekwaamheid neigt, kan dit afdoen als strijdig met het inclusieve karakter van het nieuwe recht.

Voor eisers biedt dit zekerheid: de aansprakelijkheidsvraag hoeft niet langer te worden verengd tot medische discussies. Voor verweerders biedt het duidelijkheid: de discussie verschuift naar de gevolgen van aansprakelijkheid, waar meer nuance mogelijk is.

De matigingsbevoegdheid als strategisch draaipunt

De kern van de problematiek – en tegelijk de grootste kans voor rechtspractici – ligt bij de matigingsbevoegdheid. De rechter kan de schadevergoeding verminderen of uitsluiten wanneer de aansprakelijke persoon een aanhoudende aantasting van het geestesvermogen heeft. Net daar wringt het schoentje in het licht van het VN-verdrag, dat wantrouwig staat tegenover handicapspecifieke regelingen.

Die spanning creëert echter ruimte voor verfijnde argumentatie. De matiging hoeft niet te worden gepresenteerd als een uitzondering voor een categorie personen, maar kan worden gekaderd als een billijkheidscorrectie die aansluit bij algemene beginselen van redelijkheid en proportionaliteit. Door de nadruk te leggen op omstandigheden, draagkracht en concrete impact, kan de matiging worden losgekoppeld van het loutere bestaan van een handicap.

Voor de praktijk betekent dit dat men de matigingsvraag best functioneel benadert. Wie matiging vraagt, doet er goed aan deze niet te funderen op het statuut van de persoon, maar op de specifieke situatie waarin de schade ontstond en de onevenredige gevolgen die een volledige schadeloosstelling zou hebben.

Taalgebruik als procesinstrument

De bijdrage toont duidelijk aan dat het gehanteerde taalgebruik zelf een potentiële kwetsbaarheid vormt. Begrippen die sterk focussen op stoornis of afwijking kunnen in strijd komen met de geest van het VN-verdrag. Voor de rechtspraktijk is dit geen detail, maar een reëel instrument.

Een eerste opportuniteit bestaat erin om in conclusies en pleidooien bewust te kiezen voor een neutrale, functionele woordenschat. Dat verhoogt niet alleen de overtuigingskracht, maar voorkomt ook dat de tegenpartij het betoog kan framen als stigmatiserend of discriminerend.

Omgekeerd kan het gebruik van beladen termen door de tegenpartij worden aangegrepen om het debat te verleggen. Door te wijzen op de mensenrechtelijke context kan men dergelijke terminologie ondergraven zonder het materiële geschil te verlaten.

Analogieën met strafrecht als argumentatief hulpmiddel

De bijdrage maakt een expliciete analogie met het strafrecht, waar het VN-verdrag reeds intensief werd toegepast. Dat biedt rechtspractici een bijkomend arsenaal.

Enerzijds kan worden geargumenteerd dat uitsluiting van aansprakelijkheid onverenigbaar is met gelijkheid, wat het nieuwe aansprakelijkheidsrecht ondersteunt. Anderzijds kan worden gewezen op de terughoudendheid van internationale instanties tegenover afwijkende gevolgen die uitsluitend aan een handicap worden gekoppeld.

Die analogie laat toe om zowel matiging te verdedigen als te begrenzen. Ze maakt duidelijk dat rekening houden met kwetsbaarheid niet hoeft te leiden tot een afzonderlijk regime, maar kan worden geïntegreerd in een algemene beoordeling van proportionaliteit en billijkheid.

Universeel ontwerp als verdedigingslinie

Het principe van universeel ontwerp vormt een onderliggend maar krachtig kader. Voor rechtspractici biedt dit een conceptueel hulpmiddel om uitzonderingen te herdenken als algemene correctiemechanismen.

Wie geconfronteerd wordt met het verwijt dat een beroep op matiging discriminerend is, kan aanvoeren dat billijkheidscorrecties net deel uitmaken van een goed ontworpen systeem dat voor iedereen werkt. Omgekeerd kan men stellen dat een strikte, onverkorte toepassing van schadevergoeding in uitzonderlijke situaties strijdig is met een recht dat inclusiviteit en menselijke waardigheid centraal stelt.

Van risico naar hefboom

Wat op het eerste gezicht een spanningsveld lijkt tussen het nieuwe aansprakelijkheidsrecht en het VN-verdrag, blijkt in de praktijk vooral een bron van opportuniteiten. Het verdrag dwingt tot zorgvuldiger formuleren, preciezer motiveren en bewuster argumenteren.

Voor de rechtspraktijk betekent dit geen verarming, maar een verrijking van het debat. Door de focus te verleggen van statuut naar omstandigheden, van categorie naar billijkheid en van uitsluiting naar proportionele correctie, ontstaat een flexibel maar coherent aansprakelijkheidsrecht. Wie deze logica beheerst, beschikt over bijkomende middelen om vorderingen te versterken, verweren te verfijnen en risico’s te beheersen, zonder het bestaande recht te verlaten.

www.elfri.be - Rechtsleer - Personen met een beperking en het VN-verdrag inzake de rechten van personen met een handicap