In de procedure van collectieve schuldenregeling staat het streven naar een schuldenvrije toekomst centraal. Toch blijft een fundamenteel element onderbelicht: hoe garandeert men tijdens het afbetalings- of kwijtscheldingstraject het recht op een menswaardig bestaan voor de schuldenaar? De wet verwijst in artikel 1675/17, § 3 Ger.W. expliciet naar “de posten die onontbeerlijk zijn voor het behoud van de menselijke waardigheid”, maar een concrete invulling van dat begrip ontbreekt. In die leemte bieden de referentiebudgetten een waardevolle, wetenschappelijk onderbouwde richtlijn.

Menswaardigheid als kernprincipe

Het begrip ‘menswaardige levensstandaard’ overstijgt het louter materiële. Het gaat om de mogelijkheid om sociale rollen op een volwaardige manier te vervullen — als ouder, vriend, werknemer, buurtbewoner of burger. Wie daarin tekortschiet door een te krap budget, belandt vaak in sociale uitsluiting, chronische stress en mentale kwetsbaarheid. Armoede is daarbij niet louter een financieel gegeven, maar een mechanisme dat het denken, voelen en handelen fundamenteel beïnvloedt.

Wat zijn referentiebudgetten?

De referentiebudgetten, ontwikkeld door CEBUD, vertalen dit recht op maatschappelijke participatie in geprijsde korven van goederen en diensten die noodzakelijk zijn voor een menswaardig bestaan. Ze steunen op wetenschappelijke criteria en empirisch onderzoek en bieden per gezinstype een minimuminkomen aan dat nodig is om aan de samenleving te kunnen deelnemen. Denk aan toegang tot gezonde voeding, gezondheidszorg, mobiliteit, veilige huisvesting en rust.

Nut in de collectieve schuldenregeling

In de gerechtelijke aanzuiveringsregeling (GAR) wordt het beschikbaar inkomen van de schuldenaar integraal beheerd. De schuldbemiddelaar stelt een plan op waarbij enerzijds schulden worden afgelost en anderzijds een leefgeld wordt toegekend aan de schuldenaar. Hier botst de praktijk vaak op ongelijkheid en willekeur: het leefgeld verschilt sterk per dossier, schuldbemiddelaar of rechter, en is niet altijd afgestemd op de noden van het huishouden.

Door gebruik te maken van referentiebudgetten ontstaat een objectieve, uniforme basis voor het bepalen van het leefgeld. Rechters kunnen zich hierdoor baseren op een toetsbare ondergrens die aansluit bij de wettelijke verplichting om de menselijke waardigheid te beschermen. De toepassing ervan zorgt bovendien voor transparantie richting schuldenaar en schuldeisers.

MELISA: praktische implementatie

De webapplicatie MELISA operationaliseert de referentiebudgetten en maakt het mogelijk om op maat van elk gezin een leefgeld te berekenen dat maatschappelijke participatie toelaat. Het instrument laat toe om bestaande uitgaven te vergelijken met de noodzakelijke minima, zodat schuldbemiddelaars en rechters inzicht krijgen in de reële situatie van het gezin en op die basis het leefgeld kunnen vastleggen.

Het systeem is flexibel, laat dossiergebonden aanpassingen toe en is bruikbaar voor zowel minnelijke als gerechtelijke aanzuiveringsregelingen. Door de gehanteerde methodiek wordt een brug geslagen tussen de juridische opdracht tot waardebehoud en de sociaal-maatschappelijke realiteit van armoede.

Juridische toepassingen in de praktijk

Rechters maken in toenemende mate gebruik van referentiebudgetten in uiteenlopende contexten binnen de collectieve schuldenregeling:

• Bij het vaststellen of controleren van het leefgeld in een MAR of GAR;

• Bij verzoeken tot herroeping van de regeling wegens boedelschulden;

• Bij verzoeken tot totale kwijtschelding wegens uitzichtloze financiële situatie;

• Bij beoordeling van de evenredigheid van borgverplichtingen;

• Bij toekenning van tussenkomst door het Fonds ter Bestrijding van de Overmatige Schuldenlast.

De budgetstandaarden geven rechters hierbij een toetssteen om te beoordelen of het leefgeld of de betalingsverplichtingen nog verenigbaar zijn met een menswaardig bestaan.

Kritische kanttekeningen

Hoewel referentiebudgetten een waardevol instrument zijn, mogen ze niet worden verabsoluteerd. Zij zijn geen toelatingscriterium voor de collectieve schuldenregeling. Personen met structureel onvoldoende middelen moeten toegang blijven behouden tot de regeling, met het oog op bescherming tegen oplopende interesten en kosten. Het berekende ‘negatieve saldo’ mag dan ook niet leiden tot uitsluiting, maar moet net aanleiding geven tot bijkomende ondersteuning via rechtenverkenning, inkomstenoptimalisatie of hulpverlening.

Conclusie

Referentiebudgetten bieden de collectieve schuldenregeling een objectieve en wetenschappelijk onderbouwde invulling van het begrip menselijke waardigheid. Door het leefgeld te enten op deze normen ontstaat meer gelijkheid, transparantie en duurzaamheid in de schuldafbouw. De implementatie via MELISA maakt dit in de praktijk haalbaar voor alle actoren in de schuldhulpverlening. Als de collectieve schuldenregeling haar doel wil waarmaken – schuldenvrij worden én blijven – is het hanteren van referentiebudgetten geen luxe, maar een noodzakelijkheid.