Strafbedingen worden vaak gebruikt om vooraf duidelijkheid te scheppen over de gevolgen van niet-naleving. In commerciële contracten rond exclusiviteit en minimumafname kan een forfaitaire vergoeding per eenheid tekort een dubbele functie hebben: ze werkt preventief (prikkel tot naleving) en ze biedt een voorspelbaar schadeafwikkelingsmechanisme.

Juridisch wordt zo’n beding benaderd als een schadebeding: het is een vooraf overeengekomen forfaitaire schadevergoeding voor het geval van niet-uitvoering. Net daarom rijst de vraag naar proportionaliteit. Het recht kent een rechterlijk toetsingsmechanisme waarbij kennelijk overdreven bedingen kunnen worden gematigd tot de potentiële schade. Die toets is niet bedoeld als een heronderhandeling door de rechter, maar als een correctie tegen excessen.

Belangrijk is de praktische invulling van die toets. De rechter beschikt over een marginaal beoordelingskader: alleen wanneer het opvallend is dat het beding buitensporig is, is ingrijpen aan de orde. Daarbij kan de rechter kijken naar elementen zoals de contractduur, de mogelijkheid voor de schuldeiser om productie en planning af te stemmen, en de mate waarin de gevraagde forfaitaire vergoeding een realistische band behoudt met de schade die redelijkerwijze te verwachten is.

In geschillen rond minimumafname speelt bovendien het verleden mee. Wanneer vaststaat dat de afnemer eerder de exclusiviteit of de minimumafname niet naleefde, kan dat een argument zijn om een duidelijker en strenger sanctioneringsmechanisme contractueel te verankeren. Het strafbeding wordt dan niet alleen een abstracte sanctie, maar ook een instrument om herhaling te voorkomen en de contractuele relatie te stabiliseren.