Het saldo op de bemiddelingsrekening bij het einde van de collectieve schuldenregeling

Bij het einde van een collectieve schuldenregeling blijkt in de praktijk vaak nog een tegoed aanwezig te zijn op de bemiddelingsrekening. Die rekening heeft een bijzonder juridisch statuut: het gaat om een wettelijk geregelde kwaliteitsrekening waarop gelden worden afgezonderd van het privévermogen van de schuldbemiddelaar en beschermd zijn tegen diens insolvabiliteit. Zodra de collectieve schuldenregeling eindigt, rijst onvermijdelijk de vraag wat er met dat saldo moet gebeuren. De wetgever heeft bepaald dát de rechter hierover moet beslissen, maar heeft bewust nagelaten vast te leggen hóe die beslissing concreet moet worden ingevuld. Dat heeft geleid tot uiteenlopende praktijken en een belangrijke rol voor de rechtspraak.

De rol van de schuldbemiddelingsrechter bij beëindiging

Wanneer de collectieve schuldenregeling voortijdig wordt beëindigd door herroeping of op verzoek van de schuldenaar, moet de schuldbemiddelingsrechter gelijktijdig uitspraak doen over zowel de verdeling als de bestemming van de bedragen die beschikbaar zijn op de bemiddelingsrekening. Met het einde van de procedure herleeft immers het beschikkingsrecht over de gelden. De rechter moet daarom duidelijk bepalen welk deel eventueel terugkeert naar de schuldenaar en welk deel toekomt aan de schuldeisers. Ook in andere, niet expliciet wettelijk geregelde beëindigingsgevallen, zoals overlijden van de schuldenaar, vervroegde uitvoering van de aanzuiveringsregeling of faillissement van de schuldenaar-ondernemer, komt deze beslissingsbevoegdheid toe aan de schuldbemiddelingsrechter.

Herroeping en het ontstaan van een nieuwe samenloop

Bij herroeping van de collectieve schuldenregeling wordt algemeen aanvaard dat een nieuwe samenloop ontstaat tussen alle schuldeisers van de schuldenaar. Vanaf dat ogenblik herleven de wettelijke en conventionele redenen van voorrang en kunnen schuldeisers opnieuw individueel hun rechten uitoefenen. Het saldo op de bemiddelingsrekening wordt dan beschouwd als een gemeenschappelijke waarborg, die in beginsel evenredig wordt verdeeld, met eerbiediging van eventuele voorrechten en zekerheden. Daarbij moeten niet alleen de schuldeisers die oorspronkelijk in de regeling waren opgenomen worden betrokken, maar ook schuldeisers wier schuldvordering pas nadien is ontstaan, vergeten schuldeisers en schuldeisers die eerder geen aangifte deden. Het onderscheid tussen boedelschulden en andere schulden verliest in dit stadium zijn betekenis.

De praktische uitwerking van de verdeling

Hoewel de evenredige verdeling met respect voor voorrechten het uitgangspunt vormt, blijkt de concrete uitvoering vaak complex. Het opmaken van een rangregeling vergt bijkomend onderzoek, onder meer via het Centraal Bestand van Berichten van Beslag. In de praktijk trachten schuldbemiddelaars soms aan deze opdracht te ontsnappen, mede omdat het vaak om beperkte bedragen gaat en hun mandaat in principe al beëindigd is. Sommige rechtbanken laten daarom toe dat het saldo wordt doorgestort naar de Deposito- en Consignatiekas of dat een gerechtsdeurwaarder wordt belast met de verdeling. Niettemin blijft de verdeling over de schuldeisers de meest toegepaste methode.

Vrijwillige beëindiging op verzoek van de schuldenaar

Wanneer de schuldenaar zelf verzoekt om de collectieve schuldenregeling te beëindigen, ontstaat een vergelijkbare onzekerheid. Ook hier schrijft de wet voor dat de rechter moet beslissen over het saldo, zonder de verdelingswijze vast te leggen. Sommige rechtbanken passen dezelfde principes toe als bij herroeping en kiezen voor een evenredige verdeling onder de schuldeisers. Andere oordelen dat het saldo, na aftrek van de kosten en erelonen van de schuldbemiddelaar, moet worden teruggestort aan de schuldenaar, gelet op het vrijwillige karakter van de beëindiging. De rechtspraak blijft op dit punt verdeeld.

Niet-wettelijk geregelde beëindigingsgevallen

Bij het overlijden van de schuldenaar wordt algemeen aangenomen dat de collectieve schuldenregeling automatisch eindigt. De procedure is immers persoonsgebonden. Het saldo op de bemiddelingsrekening wordt dan beschouwd als onderdeel van de nalatenschap. De rechter kan beslissen tot doorstorting naar de Deposito- en Consignatiekas, naar de notaris belast met de afwikkeling van de nalatenschap, of tot een evenredige verdeling onder de schuldeisers. Ook hier bestaan uiteenlopende gebruiken, ingegeven door een streven naar eenvoud of naar uniformiteit met andere beëindigingswijzen.

Wanneer de collectieve schuldenregeling eindigt door de correcte uitvoering van de aanzuiveringsregeling, bestaat er daarentegen weinig discussie. In dat geval bepaalt de bestemmingsclausule van de aanzuiveringsregeling wat met het saldo gebeurt. Ontbreekt een dergelijke clausule, dan wordt het saldo in beginsel aan de schuldenaar toegewezen, zodat deze met een echte nieuwe start kan beginnen. Het faillissement van de schuldenaar-ondernemer vormt een ander bijzonder geval, waarbij de faillissementsprocedure primeert en de collectieve schuldenregeling wordt beëindigd, waarna ook hier een beslissing over het saldo noodzakelijk is.

Aandachtspunten voor de schuldbemiddelaar

Voor de schuldbemiddelaar brengt het einde van de collectieve schuldenregeling belangrijke verantwoordelijkheden mee. Hij of zij moet strikt handelen binnen het kader van het beëindigingsvonnis en rekening houden met eventuele beschermde, niet voor beslag vatbare bedragen. Het is aangewezen te wachten tot het vonnis in kracht van gewijsde is gegaan alvorens tot uitbetaling over te gaan, om persoonlijke aansprakelijkheid te vermijden. Een zorgvuldige raadpleging van het Centraal Bestand van Berichten van Beslag blijft essentieel om alle schuldeisers correct te betrekken.

Besluit

Het lot van het saldo op de bemiddelingsrekening bij het einde van een collectieve schuldenregeling blijft een complexe en gevoelige kwestie. De wetgever heeft bewust ruimte gelaten voor rechterlijke beoordeling, wat heeft geleid tot uiteenlopende praktijken. De rechtspraak van de hoogste rechtscolleges heeft wel belangrijke lijnen uitgezet, met name door het benadrukken van het ontstaan van een nieuwe samenloop en het respecteren van voorrechten bij een evenredige verdeling. Toch blijft de concrete invulling sterk afhankelijk van de beëindigingswijze en van de benadering van de bevoegde rechtbank. Dat spanningsveld verklaart waarom dit onderwerp blijvend aanleiding geeft tot debat en rechtsonzekerheid, ondanks het grote maatschappelijke belang van de collectieve schuldenregeling.