De buitengerechtelijke bescherming (zorgvolmacht) is in het hedendaagse beschermingsrecht geen voorlopige of tweederangsoplossing, maar een volwaardige beschermingsvorm. Wanneer iemand op een ogenblik van bekwaamheid zelf een lastgeving organiseert voor het geval hij later zijn vermogensrechtelijke belangen niet meer behoorlijk kan behartigen, dan verdient die keuze in beginsel respect. De beschermde persoon heeft op dat moment immers zelf vorm gegeven aan de manier waarop zijn belangen later moeten worden beheerd. De actuele buitengerechtelijke bescherming moet daarom het eerste referentiepunt blijven zodra zich moeilijkheden voordoen.

Dat uitgangspunt is vooral van belang wanneer later blijkt dat de betrokkene zich in een toestand bevindt waarin hij niet langer op een zinvolle wijze zijn wil kan uiten. Ook dan volgt daaruit niet automatisch dat de buitengerechtelijke bescherming moet wijken voor een volledige rechterlijke bewindvoering. De enkele vaststelling van een ernstige mentale achteruitgang betekent nog niet dat de vooraf geregelde bescherming haar nut of rechtskracht verliest. Integendeel, precies in zulke omstandigheden toont zij haar bestaansreden.

Toch zijn er situaties waarin de bestaande buitengerechtelijke bescherming niet volstaat om een bijzonder gevoelige vermogensrechtelijke handeling met voldoende rechtszekerheid te omringen. Dat is met name het geval wanneer niet alleen het beheer van het vermogen aan de orde is, maar een handeling die een diepgaande impact heeft op dat vermogen en die bovendien een duidelijke en juridisch relevante wilsbasis veronderstelt. In zulke omstandigheden kan de vraag rijzen of de lasthebber alleen wel de geschikte figuur is om op te treden, zelfs al blijft de lastgeving als algemene beschermingsregeling bestaan.

Daar ligt de bijzondere betekenis van de bewindvoerder ad hoc. Die figuur is niet bedoeld om de buitengerechtelijke bescherming zomaar te vervangen. Zijn nut ligt juist in het aanvullende karakter van zijn opdracht. De bewindvoerder ad hoc wordt aangesteld voor een welbepaald, beperkt en afgebakend probleem binnen een ruimer beschermingskader dat voor het overige behouden blijft. Hij fungeert dus niet als algemene beheerder van het vermogen, maar als een specifieke tussenpersoon met een bijzondere opdracht, precies daar waar bijkomende objectivering, onafhankelijkheid en rechterlijke controle vereist zijn.

Casus

In deze hierna weergegeven en verder besproken zaak verbleef de beschermde persoon in een woonzorgcentrum en bleek zij bij het plaatsbezoek door de Vrederechter niet meer in staat tot een redelijk gesprek. Tegelijk bestond reeds een buitengerechtelijke lastgeving, maar werd gevraagd om een rechterlijke beschermingsmaatregel omdat men namens haar bepaalde schenkingen wilde laten uitvoeren. De centrale bezorgdheid was dus dubbel: enerzijds de vastgestelde geestelijke toestand van de betrokkene, anderzijds de vraag of nog wel op juridisch verantwoorde wijze schenkingen konden worden verricht uit haar vermogen.

De zaak is vooral interessant omdat de vrederechter de bestaande buitengerechtelijke bescherming niet als ontoereikend in haar geheel beschouwt. Integendeel, de rechter vertrekt uitdrukkelijk van het bestaan van de lastgeving en stelt de vraag waarom die regeling zou moeten worden beëindigd en vervangen door een gerechtelijke bewindvoering. Daarmee wordt duidelijk gemaakt dat een vooraf georganiseerde buitengerechtelijke bescherming in beginsel haar volle betekenis behoudt, ook wanneer de beschermde persoon intussen duidelijk wilsonbekwaam is geworden.

Het probleem situeerde zich dus niet op het vlak van het algemene vermogensbeheer, maar op het bijzondere punt van de voorgenomen schenkingen. Net daar zag de rechter een moeilijkheid. Voor zulke verrichtingen volstaat het niet dat er een lasthebber is die het vermogen beheert. Er rijst ook de vraag of nog voldoende kan worden aangenomen dat de schenking strookt met de wil en de bedoeling van de beschermde persoon. Omdat de rechter had vastgesteld dat de betrokkene geestelijk volledig afwezig leek, achtte hij dat punt bijzonder precair.

De beslissing is ad rem omdat zij precies op dat ene knelpunt ingrijpt. De vrederechter vervangt de buitengerechtelijke bescherming niet door een volledige gerechtelijke bescherming, maar laat de lastgeving verder bestaan voor de andere aspecten van de handelingsonbekwaamheid. Alleen voor de problematiek van de schenkingen wordt een bewindvoerder ad hoc aangesteld. De rechter kiest dus niet voor een algemene hertekening van de bescherming, maar voor een gerichte aanvullende maatregel.

Ook de opdracht van die bewindvoerder ad hoc is zeer functioneel opgevat. Hij moet eerst het dossier en het vermogen onderzoeken, vervolgens adviseren of nog voldaan is aan de wettelijke voorwaarden om bepaalde schenkingen uit te voeren, en enkel in bevestigend geval een machtiging vragen. Pas als die machtiging wordt verleend, mag hij de beschermde persoon vertegenwoordigen bij de uitvoering van de schenkingen. Dat toont dat zijn rol in essentie een controle- en filterfunctie heeft.

De kern van de casus is dus dat de vrederechter een onderscheid maakt tussen de algemene beschermingsstructuur en een specifieke, juridisch gevoelige handeling. De actuele buitengerechtelijke bescherming blijft de basis. De ad hoc bewindvoering komt daar slechts bovenop waar een bijzondere waarborg nodig is. Juist daardoor is deze beslissing relevant: zij toont dat het beschermingsrecht niet noodzakelijk werkt met een abrupte overgang van buitengerechtelijke naar gerechtelijke bescherming, maar ook met een beperkte rechterlijke aanvulling wanneer de aard van de voorgenomen verrichting daarom vraagt.

De combinatie van beide beschermingsvormen verdient bijzondere aandacht. Enerzijds blijft de buitengerechtelijke bescherming de basisregeling voor de gewone vermogensrechtelijke belangen. Anderzijds kan de bewindvoerder ad hoc worden ingezet voor die verrichtingen waarvoor de bestaande lastgeving alleen onvoldoende waarborgen biedt. Die combinatie is juridisch verfijnd. Zij voorkomt dat men een vooraf gewilde beschermingsregeling nodeloos terzijde schuift, maar erkent tegelijk dat niet elke delicate beslissing zonder meer binnen het gewone mandaat van de lasthebber kan worden afgehandeld.

De meerwaarde van de bewindvoerder ad hoc ligt in de eerste plaats in zijn onderzoeks- en filterfunctie. Hij kan kennis nemen van het relevante dossier, de vermogenssituatie beoordelen, nagaan of de wettelijke voorwaarden voor een bepaalde handeling nog vervuld zijn en, indien nodig, de rechter in staat stellen om op basis van een vollediger en objectiever dossier te oordelen. Daarmee vormt hij een schakel tussen de bestaande buitengerechtelijke bescherming en de nood aan bijzondere rechterlijke controle. Zijn tussenkomst heeft dan niet als doel de autonomie van de oorspronkelijke beschermingsregeling te neutraliseren, maar om haar op een gevoelig punt aan te vullen.

Belangrijk is ook dat de opdracht van de bewindvoerder ad hoc strikt begrensd blijft. Juist doordat zijn mandaat uitzonderlijk en doelgericht is, wordt vermeden dat de rechterlijke tussenkomst verder reikt dan nodig. Dat proportionaliteitsdenken sluit nauw aan bij de logica van het beschermingsrecht. Niet elke kwetsbaarheid vereist immers een volledige gerechtelijke overname van het vermogensbeheer. Waar een bestaande buitengerechtelijke bescherming in hoofdzaak nog functioneel is, moet de rechterlijke interventie beperkt blijven tot wat noodzakelijk is voor het betrokken knelpunt.

Deze benadering bevestigt dat het beschermingsrecht steeds meer evolueert naar maatwerk. Niet de keuze tussen uitsluitend buitengerechtelijke of uitsluitend gerechtelijke bescherming staat centraal, maar de vraag welke combinatie van instrumenten het best tegemoetkomt aan de belangen van de beschermde persoon. De bewindvoerder ad hoc past perfect in die evolutie. Hij laat toe om een concreet risico op te vangen zonder het gehele bestaande beschermingsmechanisme te ontmantelen.

De verhouding tussen actuele buitengerechtelijke bescherming en ad hoc bewindvoering moet daarom niet worden gedacht in termen van concurrentie, maar van complementariteit. De buitengerechtelijke bescherming blijft de dragende structuur zolang zij haar functie kan vervullen. De bewindvoerder ad hoc komt slechts tussen waar een bijzondere handeling of een specifiek belangenconflict aanvullende rechtsbescherming noodzakelijk maakt. Zo ontstaat een gelaagd beschermingsmodel waarin zowel respect voor de vooraf uitgedrukte wil als bescherming tegen misbruik, onzekerheid of onzorgvuldige vermogensverschuivingen maximaal tot hun recht komen.

De figuur van de bewindvoerder ad hoc onderstreept daarmee een fundamenteel beginsel van het beschermingsrecht: wie bescherming organiseert voor een kwetsbare persoon, moet steeds vertrekken van wat reeds op geldige wijze werd geregeld, maar moet tegelijk bereid zijn om op specifieke punten bijkomende waarborgen in te bouwen zodra de aard van de voorgenomen handeling dat vereist. Juist in die evenwichtsoefening ligt de sterkte van het systeem.