Wanneer een minderjarige tot een nalatenschap wordt geroepen, kunnen zijn wettelijke vertegenwoordigers niet zomaar beslissen om die nalatenschap te verwerpen. Daarvoor is een machtiging van de vrederechter nodig. Dit geldt in het bijzonder wanneer de nalatenschap vermoedelijk deficitair is of slechts een zeer beperkt nettoactief vertoont. De verwerping kan immers belangrijke gevolgen hebben voor het vermogen van de minderjarige.

De vraag rijst welke vrederechter territoriaal bevoegd is wanneer meerdere minderjarigen, bijvoorbeeld kinderen van dezelfde ouders, samen tot dezelfde nalatenschap worden geroepen en hun ouders de nalatenschap voor hen willen verwerpen.

De klassieke aanknoping bij de woonplaats van de minderjarige

In zaken die betrekking hebben op minderjarigen wordt vaak aangeknoopt bij de woonplaats of verblijfplaats van de minderjarige. Dat is logisch, omdat de vrederechter in die context traditioneel optreedt als rechter die waakt over de belangen van de beschermde persoon.

Wanneer men de verwerping van een nalatenschap louter als een individuele beschermingsmaatregel bekijkt, zou men dus kunnen denken dat de vrederechter van de woonplaats van de minderjarige bevoegd is. Die rechter lijkt dan het best geplaatst om het belang van de minderjarige te beoordelen.

Toch is dat niet noodzakelijk de juiste benadering wanneer het gaat om de verwerping van een deficitaire nalatenschap via een gezamenlijke machtiging.

De bijzondere regeling voor de gezamenlijke machtiging

Voor nalatenschappen met een zeer beperkt nettoactief bestaat een bijzondere procedure waarbij een gezamenlijke machtiging kan worden gevraagd om de nalatenschap te verwerpen. Die procedure is bedoeld voor gevallen waarin minderjarigen of beschermde personen tot een dergelijke nalatenschap worden geroepen.

Belangrijk is dat deze gezamenlijke machtiging niet noodzakelijk alle mogelijke erfgerechtigde minderjarigen of beschermde personen moet omvatten. Zij kan ook betrekking hebben op slechts een deel van hen, of zelfs op één enkele minderjarige. Het woord “gezamenlijk” betekent dus niet dat er altijd meerdere verzoekers of meerdere beschermde personen moeten zijn.

Dat heeft praktische gevolgen. Ook wanneer ouders voor hun kinderen samen optreden, of wanneer slechts één minderjarige betrokken is, kan de procedure van gezamenlijke machtiging worden aangewend wanneer aan de wettelijke voorwaarden is voldaan.

De nalatenschap staat centraal, niet de woonplaats van het kind

Bij deze procedure ligt het zwaartepunt niet bij een individueel onderzoek naar de persoonlijke situatie van elke minderjarige. De beoordeling sluit veeleer aan bij objectieve gegevens van de nalatenschap zelf.

De vrederechter moet nagaan of het gaat om een nalatenschap waarvan het nettoactief onder de wettelijke grens blijft. De vraag is dus vooral of de nalatenschap zelf dermate beperkt of deficitair is dat een machtiging tot verwerping verantwoord is.

Daarom wordt de rechter van de plaats waar de nalatenschap is opengevallen als de meest aangewezen rechter beschouwd. Die rechter staat het dichtst bij de nalatenschap en bij de objectieve gegevens die voor de beoordeling relevant zijn.

Bevoegd is de vrederechter van de plaats waar de erfenis is opengevallen

Wanneer een gezamenlijke machtiging wordt gevraagd om een deficitaire nalatenschap te verwerpen, is niet de vrederechter van de woonplaats van de minderjarigen bevoegd. Bevoegd is de vrederechter van de plaats waar de erfenis is opengevallen.

De plaats waar de erfenis openvalt, wordt bepaald door de laatste woonplaats van de overledene. De vrederechter van dat kanton moet dus kennisnemen van het verzoek.

Dat geldt ook wanneer de minderjarigen in een ander kanton wonen. De woonplaats van de minderjarige is dan niet doorslaggevend.

Waarom deze oplossing de voorkeur verdient

Deze benadering voorkomt dat dezelfde nalatenschap door verschillende vrederechters op uiteenlopende wijze wordt beoordeeld.

Indien men zou aanvaarden dat een individueel verzoek bij de vrederechter van de woonplaats van de minderjarige kan worden ingediend, terwijl een gezamenlijk verzoek bij de vrederechter van de plaats van openvallen van de nalatenschap moet worden ingediend, ontstaat een risico op forumkeuze. De wettelijke vertegenwoordigers zouden dan kunnen kiezen welke rechter zij aanspreken.

Dat kan leiden tot tegenstrijdige beslissingen. Een verzoek zou bijvoorbeeld bij de ene vrederechter kunnen worden afgewezen en vervolgens, via een andere procedure, bij een andere vrederechter opnieuw worden voorgelegd. Dat is moeilijk verenigbaar met de rechtszekerheid.

Bovendien zou dit een ongerechtvaardigd verschil kunnen creëren tussen minderjarigen voor wie een gezamenlijk verzoek wordt ingediend en minderjarigen voor wie een individueel verzoek wordt ingesteld. In het ene geval zou de nalatenschap centraal staan, in het andere geval het individuele belang van de minderjarige. Voor dezelfde soort beslissing is dat moeilijk te verantwoorden.

Praktisch gevolg voor ouders en wettelijke vertegenwoordigers

Ouders of andere wettelijke vertegenwoordigers die voor een minderjarige een deficitaire nalatenschap willen verwerpen, moeten dus nagaan waar de nalatenschap is opengevallen. Zij moeten zich richten tot de vrederechter van dat kanton.

Het is niet voldoende om enkel te kijken naar de woonplaats van het kind. Zelfs wanneer de minderjarige met zijn ouders in een ander kanton woont, blijft de vrederechter van de plaats van openvallen van de nalatenschap bevoegd wanneer de bijzondere procedure van gezamenlijke machtiging wordt gebruikt.

Besluit

Bij de verwerping van een deficitaire nalatenschap door of voor minderjarigen staat de nalatenschap zelf centraal. De bevoegde vrederechter is daarom de vrederechter van de plaats waar de erfenis is opengevallen.

Deze oplossing bevordert de eenheid van beoordeling, vermijdt forumkeuze en voorkomt tegenstrijdige beslissingen. Zij sluit ook aan bij het doel van de bijzondere procedure: een eenvoudige en samenhangende behandeling van verzoeken tot verwerping van nalatenschappen met een zeer beperkt of negatief actief.

zie ook www.elfri.be - Rechtspraak - De bevoegde vrederechter bij de verwerping van een deficitaire nalatenschap namens minderjarigen