Wat gebeurt er wanneer een overeenkomst nietig wordt verklaard? Valt alles weg alsof er nooit iets is gebeurd, of moet wie jarenlang gebruik heeft gemaakt van een goed toch betalen voor dat gebruik?

De nietigheid van een overeenkomst is meer dan een loutere vaststelling dat het contract ongeldig was. Zij opent vaak een volledige afrekening tussen partijen. In beginsel werkt de nietigheid terug tot op het ogenblik waarop de overeenkomst werd gesloten. Dat betekent dat de partijen zoveel mogelijk moeten worden teruggeplaatst in de toestand waarin zij zich zouden hebben bevonden zonder overeenkomst. Maar wanneer de overeenkomst al jarenlang werd uitgevoerd, wordt dat meteen praktisch moeilijk.

Bij overeenkomsten met opeenvolgende prestaties, zoals huur of gebruik van een goed, kan het genoten gebruik niet letterlijk worden teruggegeven. Daarom rijst de vraag naar een vergoeding in waarde. Wie een goed heeft gebruikt, kan niet noodzakelijk kosteloos blijven genieten van dat voordeel enkel omdat de overeenkomst later nietig blijkt te zijn.

De hierna weergegeven rechtspraak toont hoe scherp die vragen kunnen worden. Een levenslange huurovereenkomst werd nietig verklaard wegens ontbrekende toestemming, in een context van ernstige cognitieve aantasting door het syndroom van Korsakoff. De rechter onderzocht niet alleen de geldigheid van de toestemming, maar ook de gevolgen: vertrek uit het goed, achterstallige bedragen, bezettingsvergoeding, deskundigenkosten en proceskosten.

De noot die we onder het vonnis hebben geschreven plaatst dit in het ruimere kader van het nieuwe verbintenissenrecht. Daarin wordt de terugwerkende kracht van de nietigverklaring bevestigd, ook voor overeenkomsten met opeenvolgende prestaties. Reeds geleverde prestaties kunnen aanleiding geven tot teruggave in natura of, indien dat niet mogelijk is, tot teruggave in waarde.