Een vrijwilliger die met een voertuig van een organisatie rijdt om bewoners, leden of deelnemers te vervoeren, is niet automatisch een “ontlener” van dat voertuig. De organisatie kan dus niet zomaar stellen dat er een overeenkomst van bruiklening bestaat en dat de vrijwilliger daarom persoonlijk moet instaan voor schade aan het voertuig.

De rechter keek in de hierna weergegeven rechtspraak vooral naar de concrete context. De vrijwilliger gebruikte in deze casus de wagen niet voor zichzelf, maar om personen van de instelling te vervoeren naar een vrijetijdsactiviteit. Zij haalde daar geen persoonlijk voordeel uit. Zij bewees enkel een dienst aan de vzw. In die omstandigheden ging het niet om bruiklening, maar om kosteloze dienstverlening in het kader van vrijwilligerswerk.

De organisatie die beweert dat er toch een bruiklening was, moet dat bewijzen. Het feit dat de vrijwilliger met de wagen heeft gereden, volstaat niet. Er moet blijken dat partijen werkelijk de bedoeling hadden om een bruikleenovereenkomst te sluiten. Als de vrijwilligersnota of overeenkomst daarover niets zegt, wordt dat bewijs moeilijk.

Ook buitencontractuele aansprakelijkheid moet afzonderlijk worden bewezen. Een verkeersongeval betekent niet automatisch dat de vrijwilliger aansprakelijk is. Zelfs wanneer er een andere verkeersinbreuk is, zoals intoxicatie, betekent dat nog niet noodzakelijk dat de vrijwilliger aansprakelijk is voor de materiële schade aan het voertuig.

In deze zaak had de vrijwilliger onder druk reeds bedragen betaald. Omdat later bleek dat zij niet aansprakelijk was, moest de organisatie deze bedragen terugbetalen.

Concrete tips voor de vrijwilliger

1. Onderteken niet zomaar een schulderkenning na een ongeval.

Betaal niet onmiddellijk schade aan de organisatie enkel omdat u met het voertuig reed. Vraag eerst op welke juridische basis men u persoonlijk aansprakelijk stelt.

2. Vraag de vrijwilligersnota of overeenkomst op.

Controleer of daarin iets staat over gebruik van voertuigen, verzekering, aansprakelijkheid, franchise, schadegevallen en eigen bijdrage.

3. Vraag het verzekeringsdossier op.

Laat nagaan of de schade gedekt is door omniumverzekering, BA-verzekering, vrijwilligersverzekering of een andere polis van de organisatie.

4. Maak onderscheid tussen “ik reed” en “ik ben aansprakelijk”.

Bestuurder zijn is niet hetzelfde als juridisch aansprakelijk zijn. Er moet een fout zijn, schade en een oorzakelijk verband tussen beide.

5. Betaal enkel onder voorbehoud als er druk wordt uitgeoefend.

Als u toch betaalt om verdere discussie te vermijden, vermeld schriftelijk dat dit gebeurt “onder alle voorbehoud en zonder enige erkenning van aansprakelijkheid”.

6. Vraag terugbetaling als later blijkt dat u niet aansprakelijk was.

Een betaling zonder rechtsgrond kan worden teruggevorderd.

Concrete tips voor de organisatie

1. Leg vooraf schriftelijk vast wat geldt bij gebruik van voertuigen.

Bepaal duidelijk of vrijwilligers voertuigen mogen gebruiken, voor welke opdrachten, onder welke voorwaarden en wie instaat voor schade.

2. Vermijd vage clausules.

Een algemene vrijwilligersnota volstaat niet altijd om de vrijwilliger als ontlener of aansprakelijke partij te beschouwen.

3. Regel de verzekering vooraf.

Controleer of het gebruik door vrijwilligers gedekt is. Denk aan BA, omnium, rechtsbijstand, lichamelijke schade en eventuele franchise.

4. Wees voorzichtig met schadeverhaal op vrijwilligers.

Een vrijwilliger levert meestal kosteloos diensten aan de organisatie. Het is juridisch en praktisch delicaat om operationele risico’s van de organisatie op hem af te wentelen.

5. Maak onderscheid tussen gewone fout, zware fout en opzet.

Niet elke stuurfout of elk ongeval verantwoordt persoonlijk verhaal op de vrijwilliger.

6. Richt u tot de werkelijk aansprakelijke partij.

Als een derde aansprakelijk is voor het ongeval, moet de organisatie zich in beginsel tot die derde of diens verzekeraar richten.

7. Gebruik een duidelijke voertuigclausule.

Voorbeeldformule:

“Wanneer de vrijwilliger in opdracht van de organisatie een voertuig van de organisatie gebruikt, gebeurt dit uitsluitend in het kader van de vrijwilligersactiviteit en niet voor persoonlijk gebruik. De organisatie zorgt voor passende verzekering. De vrijwilliger is slechts persoonlijk gehouden tot vergoeding van schade indien en voor zover zijn aansprakelijkheid volgens de toepasselijke regels bewezen is, in het bijzonder bij opzet, zware fout of herhaalde lichte fout, en behoudens andersluidende dwingende wettelijke bepalingen.”

FAQ

Is een vrijwilliger die met een wagen van de organisatie rijdt automatisch ontlener van die wagen?

Nee. Het feitelijke gebruik van de wagen volstaat niet. Er moet blijken dat partijen een bruikleenovereenkomst wilden sluiten.

Maakt het verschil of de vrijwilliger persoonlijk voordeel had bij het gebruik van de wagen?

Ja. Als de vrijwilliger de wagen uitsluitend gebruikt om een dienst te bewijzen aan de organisatie, zonder persoonlijk voordeel, wijst dat eerder op kosteloze dienstverlening dan op bruiklening.

Kan de organisatie de vrijwilliger laten betalen voor schade aan de wagen?

Alleen als daarvoor een geldige juridische basis bestaat. De organisatie moet aantonen dat de vrijwilliger contractueel of buitencontractueel aansprakelijk is.

Is een verkeersongeval op zich voldoende om aansprakelijkheid aan te nemen?

Nee. Er moet een bewezen fout zijn die de schade heeft veroorzaakt.

Wat als de vrijwilliger een verkeersinbreuk pleegde?

Ook dan moet nog worden nagegaan of die inbreuk de schade heeft veroorzaakt. Niet elke inbreuk leidt automatisch tot aansprakelijkheid voor de materiële schade.

Wat als de vrijwilliger al betaald heeft?

Als later blijkt dat hij niet aansprakelijk was, kan hij terugbetaling vragen.

Moet de vrijwilligersovereenkomst hierover iets bepalen?

Dat is sterk aan te raden. Zonder duidelijke regeling ontstaat snel discussie over verzekering, franchise, schade en aansprakelijkheid.

Kan een organisatie het volledige risico contractueel op de vrijwilliger leggen?

Dat is juridisch gevoelig. Vrijwilligerswerk heeft een bijzonder karakter. Een clausule die de vrijwilliger te ruim of automatisch aansprakelijk maakt, kan betwistbaar zijn.