De verjaring van de strafvordering houdt in dat een persoon niet langer strafrechtelijk kan worden vervolgd omdat een wettelijk bepaalde termijn is verstreken. Traditioneel vormde verjaring een belangrijk correctiemechanisme binnen het strafprocesrecht, zowel vanuit het oogpunt van rechtszekerheid als vanuit de vereiste voortvarendheid van het openbaar ministerie.

Sinds 28 april 2024 is het wettelijke kader inzake verjaring in strafzaken grondig hervormd. De nieuwe regeling is eenvoudiger opgebouwd, maar tegelijk duidelijk strenger. In de praktijk is de kans dat een strafzaak nog verjaart sterk gereduceerd en in veel dossiers quasi onbestaande geworden.

1. Niet alle misdrijven verjaren

De hervorming bevestigt uitdrukkelijk dat bepaalde bijzonder ernstige misdrijven nooit kunnen verjaren. Het gaat onder meer om specifieke seksuele misdrijven en (roof)moord onder bepaalde omstandigheden. Deze feiten blijven te allen tijde vervolgbaar, ongeacht het tijdsverloop.

2. Aanvang van de verjaringstermijn

De verjaring van de strafvordering begint te lopen:

– op de dag waarop het misdrijf werd gepleegd, of
– op de dag van het laatste feit, wanneer het om meerdere samenhangende feiten gaat.

Dit sluit aan bij het klassieke uitgangspunt dat bij voortgezette of collectieve misdrijven de verjaring pas begint te lopen vanaf het laatste strafbaar feit.

3. Schorsing van de verjaring: fundamentele wijziging

Een van de meest ingrijpende wijzigingen betreft de schorsing van de verjaring.

Onder het nieuwe recht wordt de verjaring automatisch geschorst zodra het strafproces aanvangt, met name vanaf de betekening van de dagvaarding aan de verdachte. Vanaf dat moment staat de verjaring stil en begint zij pas opnieuw te lopen na een einduitspraak van de rechter.

Dit betekent een duidelijke breuk met het vroegere systeem, waarin schorsing slechts mogelijk was indien er een wettelijk beletsel bestond dat de instelling of uitoefening van de strafvordering daadwerkelijk onmogelijk maakte. Discussies over de vraag of een uitstel, een wrakingsprocedure of een cassatieberoep al dan niet een voldoende wettelijk beletsel vormde, verliezen hierdoor grotendeels hun belang eens de zaak is gedagvaard.

De wet kan daarnaast nog andere specifieke gevallen van schorsing voorzien, maar het centrale ankerpunt is voortaan de dagvaarding zelf.

4. Verjaringstermijnen volgens de zwaarte van het misdrijf

De wetgever heeft de verjaringstermijnen herleid tot een overzichtelijk systeem met vijf duidelijke categorieën:

– 1 jaar voor overtredingen;
– 10 jaar voor wanbedrijven;
– 15 jaar voor misdrijven strafbaar met 5 tot 20 jaar;
– 20 jaar voor misdrijven strafbaar met 20 tot 30 jaar;
– 30 jaar voor misdrijven strafbaar met levenslange opsluiting.

Deze termijnen gelden voor de strafvordering zelf en worden, eenmaal de dagvaarding is betekend, in de regel niet langer “opgebruikt” door het verdere verloop van de procedure.

5. Gevolgen van het verstrijken van de verjaring

Wanneer de verjaringstermijn volledig is verstreken vóór enige geldige schorsing, kan de verdachte niet meer worden vervolgd. In dat geval komt er geen proces of einduitspraak meer.

De hervorming benadrukt evenwel dat dit scenario enkel nog speelt in dossiers die reeds verjaard waren vóór de inwerkingtreding van de nieuwe regels of waarin het openbaar ministerie uitzonderlijk lang volledig passief is gebleven.

6. Overgangsrecht en meerdere verdachten

De nieuwe regels zijn enkel van toepassing op strafzaken die op 28 april 2024 nog niet verjaard waren. Zaken die op dat moment reeds verjaard waren, blijven definitief verjaard.

In dossiers met meerdere verdachten kan de verjaring verschillend uitwerken per persoon. Dat kan bijvoorbeeld het geval zijn wanneer de dagvaarding op verschillende tijdstippen aan verschillende verdachten wordt betekend, waardoor de schorsing niet gelijktijdig aanvangt.

7. Verjaring van de straf en niet van de strafvordering

De hervorming van de strafvordering moet duidelijk worden onderscheiden van de regels inzake verjaring van de strafuitvoering. Deze bepalen binnen welke termijn een eenmaal uitgesproken straf nog ten uitvoer kan worden gelegd.

– Criminele straffen verjaren na twintig jaar;
– Correctionele straffen verjaren na vijf jaar, tenzij een gevangenisstraf van drie jaar of meer werd uitgesproken; in dat geval geldt een termijn van tien jaar;
– Politiestraffen verjaren na één jaar.

De verjaring van de straf wordt gestuit door de aanhouding van de veroordeelde.

8. De redelijke termijn als nieuw correctiemechanisme

Doordat verjaring als filter grotendeels is weggevallen, verschuift het zwaartepunt van de rechtsbescherming naar het beginsel van de redelijke termijn.

Deze termijn begint te lopen vanaf het moment waarop de betrokkene weet of redelijkerwijze moet weten dat hij zich zal moeten verdedigen tegen een strafvervolging.

Indien de rechter vaststelt dat de procedure onredelijk lang heeft geduurd, kan hij daaraan verschillende gevolgen verbinden. De wetgever heeft deze sancties expliciet uitgebreid en verduidelijkt:

– oplegging van een straf onder het wettelijk minimum;
– een eenvoudige schuldigverklaring zonder straf;
– in uitzonderlijke gevallen zelfs het verval van de strafvordering, mits er sprake is van een zeer zwaarwichtige en aantoonbare miskenning van de rechten van verdediging.

9. Besluit

De hervorming van 28 april 2024 heeft de verjaring van de strafvordering niet afgeschaft, maar wel herleid tot een uitzonderlijk restmechanisme. Door de automatische schorsing vanaf de dagvaarding en de verlengde termijnen is het risico op verjaring drastisch verkleind.

Daartegenover staat dat het debat zich verplaatst naar de redelijke termijn en de kwaliteit van de strafrechtspleging zelf. De aandacht verschuift van de vraag of er nog kan worden vervolgd, naar de vraag hoe en binnen welke tijd dat moet gebeuren, met passende gevolgen wanneer die grenzen worden overschreden.

zie ook: www.elfri.be - Artikel - Strafvordering regels van verjaring

zie ook: www.elfri.be - Artikel - Schorsing van de verjaring van de strafvordering