Het strafrecht en het migratierecht raken steeds nauwer met elkaar verweven. Die evolutie, vaak aangeduid als “crimmigratie”, weerspiegelt een tendens waarbij strafrechtelijke instrumenten worden ingezet om verblijfsrechtelijke doelstellingen te realiseren, terwijl migratierechtelijke maatregelen steeds meer punitieve kenmerken vertonen.

In dat spanningsveld leven er initiatieven om de verwijdering van het grondgebied als autonome straf te introduceren binnen het strafrechtelijk sanctiearsenaal.

De kern van deze benadering bestaat erin dat de strafrechter, bij de veroordeling van een vreemdeling die niet of niet langer voldoet aan de voorwaarden voor toegang of verblijf, kan beslissen om als hoofdstraf een verplicht vertrek van het grondgebied op te leggen, gekoppeld aan een tijdelijk verbod op toegang en verblijf. Die straf kan worden uitgesproken naar aanleiding van een misdrijf dat met een politie- of correctionele straf kan worden beteugeld, behoudens een aantal uitgesloten zware feiten.

Deze constructie vertrekt van de idee dat de strafrechter een actieve rol kan spelen in het realiseren van migratiebeleid. Zij verschuift het zwaartepunt van de klassieke administratieve verwijderingsmaatregel naar het strafrecht en plaatst de verwijdering in de hiërarchie van strafrechtelijke hoofdstraffen. Daarmee wordt de verwijdering niet louter een gevolg van onregelmatig verblijf, maar een expliciete reactie op strafbaar gedrag, zij het enkel ten aanzien van personen zonder geldig verblijfsrecht.

Die benadering roept meteen fundamentele vragen op over afbakening en rechtszekerheid. Het criterium dat de betrokkene niet voldoet aan de voorwaarden inzake toegang of verblijf is ruim en heterogeen. De verblijfsstatus van een vreemdeling kan om uiteenlopende redenen precair of onregelmatig zijn, zonder dat dit noodzakelijk samenvalt met een duidelijke of reeds vastgestelde onwettigheid. Indien de strafrechter zich hierover moet uitspreken, rijst de vraag in welke mate hij daarbij administratiefrechtelijke beoordelingen mag of moet overnemen, en of hij daarvoor over voldoende waarborgen en expertise beschikt.

Ook het personele toepassingsgebied is niet zonder problemen. Het onderscheid tussen Unieburgers en derdelanders, evenals het ontbreken van expliciete uitzonderingen voor bepaalde categorieën van vreemdelingen met sterke banden met het land, maakt de straf potentieel kwetsbaar vanuit het oogpunt van gelijkheid en proportionaliteit. De inmenging in het privé- en gezinsleven die met een verwijdering gepaard gaat, vergt in elk geval een zorgvuldige belangenafweging, waarbij individuele omstandigheden een doorslaggevende rol moeten spelen.

Daarnaast is het rechtskarakter van de verwijdering als straf niet eenduidig. Hoewel zij formeel als hoofdstraf wordt gepresenteerd, vertoont zij kenmerken van een maatregel die in hoofdzaak gericht is op het beëindigen van een verblijfsrechtelijke situatie. Dat hybride karakter maakt het moeilijk om haar zuiver te situeren binnen de klassieke strafdoeleinden zoals vergelding, preventie en resocialisatie. In het bijzonder rijst de vraag of en hoe een dergelijke straf bijdraagt tot de maatschappelijke re-integratie van de veroordeelde.

Ten slotte blijft de ratio legis van een dergelijke straf diffuus. Mogelijke doelstellingen zoals het ontlasten van het gevangeniswezen of het voorkomen van recidive door uitsluiting van het grondgebied worden zelden expliciet en coherent uitgewerkt. Zonder duidelijke doelbepaling dreigt de verwijdering van het grondgebied te verworden tot een symbolische sanctie, die vooral appelleert aan een beleidsmatige wens tot striktere controle, maar waarvan de concrete meerwaarde onzeker blijft.

De introductie van de verwijdering van het grondgebied als autonome straf illustreert aldus scherp hoe strafrecht en migratiebeleid in elkaar grijpen. Zij confronteert de wetgever en de rechter met de noodzaak om grenzen te trekken tussen bestraffing en bestuur, en om binnen dat spanningsveld de fundamentele rechten en beginselen van de rechtsstaat te blijven waarborgen.

De vraag in hoeverre de verwijdering van het grondgebied als straf reeds bestaat in België kan niet met een eenvoudig ja of nee worden beantwoord. Formeel bestaat zij niet als autonome straf, maar materieel en functioneel bestaat zij wél al in verschillende gedaanten binnen het Belgische rechtssysteem.

Geen autonome hoofdstraf in het Strafwetboek

In het huidige Belgische strafrecht is de verwijdering van het grondgebied geen zelfstandige hoofdstraf. De strafrechter kan vandaag niet louter als straf beslissen dat een vreemdeling België moet verlaten en gedurende een bepaalde periode niet mag terugkeren, los van andere strafrechtelijke sancties. Net dat element vormt de kern van het voorgestelde nieuwe strafregime.

Strafrechtelijke aanwezigheid via omwegen

Hoewel de verwijdering niet als autonome straf bestaat, is zij reeds op verschillende manieren verweven met het strafrecht:

• • Illegaal verblijf en bepaalde gedragingen in strijd met migratieregels zijn strafbaar gesteld en kunnen leiden tot strafvervolging, al wordt dat in de praktijk beperkt toegepast.

• • Strafprocedures vormen vaak het aanknopingspunt voor verblijfsrechtelijke beslissingen: een strafrechtelijke veroordeling kan aanleiding geven tot een administratief bevel om het grondgebied te verlaten.

• • In het kader van de strafuitvoering bestaat de mogelijkheid van voorlopige invrijheidstelling met het oog op verwijdering, waarbij de veroordeelde het grondgebied moet verlaten en niet mag terugkeren zonder voorafgaande toelating.

In die zin fungeert de verwijdering reeds als strafrechtelijk gevolg, zij het indirect en afhankelijk van administratieve beslissingen.

Administratiefrechtelijke verwijdering met punitief karakter

Daarnaast bestaat de verwijdering uitgebreid als administratieve maatregel binnen het vreemdelingenrecht. Die maatregel is formeel geen straf, maar vertoont onmiskenbaar punitieve kenmerken, zeker wanneer zij wordt gekoppeld aan:

• • een inreisverbod voor meerdere jaren;

• • detentie met het oog op verwijdering;

• • motivering op basis van openbare orde of strafrechtelijk gedrag.

De nauwe band tussen strafrechtelijke feiten en administratieve verwijdering versterkt het gevoel dat de verwijdering in de praktijk reeds functioneert als een vorm van bestraffing, ook al wordt zij juridisch anders gekwalificeerd.

Conclusie

De verwijdering van het grondgebied:

• • bestaat niet als autonome straf in het Belgische Strafwetboek;

• • bestaat wel als strafrechtelijk geïnspireerde sanctie via strafbaarstellingen, strafuitvoeringsmodaliteiten en administratieve maatregelen;

• • functioneert reeds deels als straf, zonder de waarborgen en systematiek die bij een echte straf horen.