In het sociaal strafrecht rijst geregeld de vraag wie strafrechtelijk verantwoordelijk kan worden gesteld wanneer de regels inzake welzijn op het werk niet worden nageleefd. Niet alleen de werkgever zelf kan worden vervolgd. Ook personen die namens de werkgever optreden, toezicht uitoefenen of beslissingsbevoegdheid hebben op de werkvloer, kunnen in bepaalde omstandigheden als aangestelde of lasthebber strafrechtelijk worden aangesproken.

Een belangrijk aandachtspunt is daarbij het onderscheid tussen de lasthebber in de zin van het Sociaal Strafwetboek en het lid van de hiërarchische lijn in de zin van de welzijnsreglementering. Die begrippen vallen niet noodzakelijk samen.

De hiërarchische lijn

De hiërarchische lijn heeft binnen het welzijnsrecht een eigen functie. Zij bestaat uit personen die binnen hun bevoegdheid en op hun niveau het welzijnsbeleid van de werkgever uitvoeren. Zij staan in voor de concrete toepassing van dat beleid op de werkvloer.

Wie tot de hiërarchische lijn behoort, heeft dus een rol bij het doen naleven van de regels inzake veiligheid en welzijn. Dat kan gaan om leidinggevenden, verantwoordelijken, ploegbazen of andere werknemers die een deel van het gezag van de werkgever uitoefenen.

Maar uit het enkele feit dat iemand niet formeel als lid van de hiërarchische lijn is aangeduid, volgt niet automatisch dat hij strafrechtelijk buiten schot blijft.

De lasthebber in het sociaal strafrecht

Het Sociaal Strafwetboek viseert onder meer de werkgever, zijn aangestelde en zijn lasthebber wanneer een inbreuk wordt gepleegd op de welzijnswetgeving. De lasthebber is iemand die, in naam of voor rekening van de werkgever, een bepaalde bevoegdheid uitoefent.

Voor de strafrechtelijke kwalificatie als lasthebber is niet vereist dat de betrokkene ook formeel lid is van de hiërarchische lijn. Het gaat niet uitsluitend om de interne benaming of de formele plaats in het organigram. De concrete bevoegdheden en de werkelijke rol van de betrokkene zijn doorslaggevend.

De rechter moet dus nagaan welke functie de betrokkene in de feiten uitoefende. Had hij toezicht op de werkzaamheden? Had hij een leidinggevende rol? Was hij betrokken bij de voorbereiding van veiligheidsmaatregelen? Gaf hij instructies aan de werknemers? Kon hij ter plaatse beslissingen nemen over de veiligheid? Dat zijn elementen die kunnen aantonen dat hij als lasthebber optrad.

Geen vereenzelviging tussen beide begrippen

De belangrijkste les is dat het begrip lasthebber niet mag worden verengd tot de leden van de hiërarchische lijn. Iemand kan strafrechtelijk als lasthebber worden beschouwd, ook wanneer niet uitdrukkelijk blijkt dat hij formeel tot die hiërarchische lijn behoort.

Dat is logisch. De strafrechtelijke verantwoordelijkheid in het sociaal strafrecht wil vermijden dat de naleving van welzijnsverplichtingen enkel op papier wordt beoordeeld. In de praktijk kunnen ook personen zonder formele titel een doorslaggevende rol spelen bij de organisatie, opvolging en veiligheid van werkzaamheden.

De rechter kijkt daarom naar de feitelijke situatie. De vraag is niet alleen welke titel iemand draagt, maar vooral welke verantwoordelijkheid hij werkelijk had.

Het belang van toezicht en beslissingsbevoegdheid

Wanneer iemand op de werkvloer instaat voor de opstart en opvolging van werkzaamheden, toezicht houdt op de uitvoering ervan, veiligheidsinstructies geeft en toeziet op de naleving van veiligheidsvoorschriften, kan hij een strafrechtelijk relevante rol vervullen.

Dat geldt des te meer wanneer hij niet louter handelt op bevel van hogere verantwoordelijken, maar ter plaatse zelf een zekere beoordelings- en beslissingsruimte heeft. Wie na advies van preventiediensten of hogere leidinggevenden op de werkvloer beslist hoe de veiligheid concreet wordt georganiseerd, kan als lasthebber worden beschouwd.

Daarbij is het niet nodig dat hij het volledige welzijnsbeleid van de onderneming bepaalt. Het volstaat dat hij binnen de concrete omstandigheden van de werkzaamheden een wezenlijke verantwoordelijkheid draagt voor de veiligheid en het toezicht.

De onaantastbare beoordeling door de feitenrechter

Of iemand in een concreet geval als lasthebber moet worden beschouwd, is in beginsel een beoordeling van de feitenrechter. Die onderzoekt de verklaringen, de functie, de concrete opdracht en het feitelijk optreden van de betrokkene.

De hogere rechter komt daarin niet zomaar tussen. Hij controleert wel of de feitenrechter uit zijn vaststellingen geen gevolgen afleidt die onmogelijk te verantwoorden zijn. Anders gezegd: de feitenrechter mag oordelen over de concrete verantwoordelijkheid, maar zijn besluit moet logisch kunnen volgen uit de vastgestelde feiten.

Wanneer uit het dossier blijkt dat iemand leiding gaf, toezicht uitoefende, veiligheidsinstructies meegaf en verantwoordelijk was voor de opvolging van de werkzaamheden, kan daaruit wettig worden afgeleid dat hij als lasthebber optrad.

Praktische gevolgen voor ondernemingen

Deze rechtspraak is belangrijk voor ondernemingen die werken met ploegbazen, teamleaders, werfleiders, natiebazen of operationele verantwoordelijken. Het volstaat niet om in interne documenten te bepalen wie formeel tot de hiërarchische lijn behoort. Ook personen die feitelijk gezag uitoefenen of veiligheidsbeslissingen nemen, kunnen strafrechtelijk worden aangesproken.

Ondernemingen doen er daarom goed aan om de bevoegdheden op de werkvloer duidelijk af te bakenen. Wie mag instructies geven? Wie houdt toezicht? Wie is verantwoordelijk voor veiligheidsbriefings? Wie beslist wanneer een werk niet veilig kan worden uitgevoerd? Wie moet tussenkomen bij gevaarlijke situaties?

Die afspraken moeten niet alleen op papier bestaan. Zij moeten ook in de praktijk duidelijk zijn voor alle betrokkenen.

Praktische gevolgen voor leidinggevenden op de werkvloer

Ook voor personen met een operationele functie is deze benadering van belang. Wie toezicht uitoefent op werknemers of arbeiders en betrokken is bij veiligheidsmaatregelen, kan zich niet zonder meer verschuilen achter het feit dat hij niet formeel als lid van de hiërarchische lijn is aangeduid.

Zodra iemand effectief belast is met leiding, toezicht of veiligheidsopvolging, kan zijn verantwoordelijkheid strafrechtelijk relevant worden. Dat geldt vooral wanneer hij op het terrein een centrale rol speelt bij de uitvoering van de werken.

Daarom is het van belang dat dergelijke personen voldoende opleiding krijgen, duidelijke instructies ontvangen en weten wanneer zij werkzaamheden moeten stilleggen of hogerop moeten escaleren.

Besluit

De lasthebber in het sociaal strafrecht hoeft niet noodzakelijk lid te zijn van de hiërarchische lijn. De formele aanduiding is niet beslissend. De concrete rol op de werkvloer, de feitelijke toezichtstaak en de werkelijke beslissingsbevoegdheid wegen zwaarder.

Wie namens de werkgever op het terrein toezicht houdt, veiligheidsinstructies geeft en een beslissende rol speelt bij de naleving van welzijnsverplichtingen, kan strafrechtelijk als lasthebber worden beschouwd.

Deze benadering onderstreept dat welzijn op het werk niet alleen een verantwoordelijkheid is van de formele werkgever of van de hoogste leiding. Ook wie op de werkvloer feitelijk gezag uitoefent en de veiligheid concreet organiseert, kan persoonlijk strafrechtelijk verantwoordelijk worden gesteld.